حیاتی: بسم الله الرحمن الرحیم. سلام و عرض ادب خدمت همه عزیزانی که زحمت کشیدند و تشریف آوردند، و مهمان عزیزمان از برزیل و استاد عزیزمان آقای شجاعی که من افتخار این را دارم که در کنار این دو عزیز نشستم. بنده نماینده افکار عمومی اینجا هستم! نه کارشناس برنامه هستم نه چیز دیگر. کارشناس ارشد آقای طباطبایی هستند. مهمانمان هم یک هنرمند درجه یک از برزیل. هیچ ابایی ندارم و چون وظیفه خودم را میدانم این را میگویم. ما در مورد آقای شجاعی در عصر حاضر، حجاب معاصرت را داریم. ما در عصری زندگی میکنیم که کاری که آقای شجاعی انجام میدهد که کینو هم به آن اشاره کرد خیلی کار بزرگی هست ولی این حجاب معاصرت نمیگذارد این فهمیده بشود و شاید سالها باید بگذرد تا ارزش عمل ایشان درک شود. از آنجا که آقای کینو به مظاهر اسلامی علاقه زیادی دارند، ایشان درخواست کردند تا به مسجد برده شوند و نوشتههای قرآنی را مشاهده کنند. سلامتی ایشان و آقای شجاعی یک صلوات بفرستید. یکی از آرزوهایی که ما امیدواریم محقق شود، دیدار امام مهدی و حضرت مسیح است که انشاءالله در آن عصر، شاهد چنین لحظاتی خواهیم بود.
کینو اشاره زیبایی داشتند در بخشی از صحبتهایشان که یک خونآشام(Vampire) با باز شدن پنجره و تابیدن نور به آن از بین میرود و من حیفم آمد که این روایت از آقا امیرالمؤمنین را اشاره نکنیم که فرمودند: «اندکی حق، بسیاری از باطل را به ناگاه نابود میکند، آنچنان که شعلهای کوچک، کوهی از هیزم را نابود میکند.» مثال ایشان من را خیلی یاد این روایت انداخت.
با توجه به این که هدف ما این است که جلسه به موقع به پایان برسد، به اصل مطلب میپردازیم. ابتدا با یک سوال کوتاه از آقای کینو شروع میکنم تا زمان طولانی نشود و دیگران نیز فرصت پرسش داشته باشند. ایشان پیشتر اشاره کرده بودند که فعالیت هنری خود را با نقاشی و علاقه به آن آغاز کردهاند. در اینجا سوالی مطرح میشود: چرا ایشان سمت نقاشی نرفتند، با وجود این که هنر نقاشی در غرب شناختهشدهتر است و فرصت کسب درآمد جدیتری فراهم میکند؟
کینو: توی برزیل کار کار ژورنالیستی، جایگاه مهم و حرفهای دارد و برای چرخاندن زندگی بدک نیست. من به کاریکاتور علاقه دارم و به آن عشق میورزم. پولش زیاد یا کم باشد خیلی برای من مهم نیست. همانقدر که زندگی بچرخد.
حیاتی: حدس من پس درست بود. چون ایشان گفتند مادرم به من گفت برو کار کن فکر کردم چنین بحثهایی آنجا هم مهم هست. پس این انتخاب، یک انتخاب قلبی بود.
کینو: دقیقاً همینطور است؛ من به دنبال چیزی میروم که به آن علاقه داشته باشم و در پی همان چیزی میگردم که دوست دارم. عاشق نقاشی هستم. عاشق تولید ایدههای نو و طرحهای جدید هستم تا بتوانم تغییری ایجاد کنم.
حیاتی: این تنها کاری است که آقای کینو انجام میدهد؟ یعنی متمرکز است و شغل دیگری ندارد؟
کینو: کارهای هنریام را برای روزنامهها و مجلهها ارسال میکنم و سی سال است به همین منوال زندگی میکنم و زندگیم به خوبی چرخیده است. خدا روزیرسان است. شکر خدا فعالیت زیادی داشتهام؛ اینگونه نیست که تنبل باشم.
حیاتی: مشخص هست که تنبل نیستند. به بهانه این بحث، در واقع گریزی میزنم به نکتهای که آقای شجاعی در فرمایشاتشان داشتند. ایشان فرمودند که در برزیل برخورد با کارتون و کاریکاتور بسیار تخصصیتر و حرفهایتر است. استاد، ممکن است کمی برای ما توضیح دهید؟ من در حد یک جمله شنیدم، اما مایلم بدانم منظور شما دقیقاً چیست و چه اتفاقی آنجا رخ میدهد که در مقایسه با ایران آن را حرفهایتر و تخصصیتر میدانید؟
شجاعی: هشت سال قبل من در یک مسابقه به نام پیراساکاوا که نام شهری هست حضور داشتم. این مسابقه به صورت بینالمللی برگزار میشود و پنجاه و دومین دورهاش سال پیش برگزار شد. در آنجا یک کاریکاتوریست بسیار مطرح به نام ادواردو باپتیستائو ، ملقب به «باپ»، حضور دارد که یکی از معروفترین و بهترین کاریکاتوریستهای برزیل است. ایشان مرا به مؤسسهای برد؛ فرض کنید مانند مؤسسه کیهان خودمان؛ ساختمانی بسیار بزرگ بود و بخش عظیمی را به طراحی کاریکاتور و تصویرسازی اختصاص داده بودند. تعداد زیادی هنرمند در سطح و اندازه آقای باپتیستائو یا باپ در آنجا فعالیت میکردند. این نشان میداد که اولاً تعداد نشریات خب بسیار زیاد است. البته آنچه عرض میکنم مربوط به هشت سال قبل است و شاید اکنون با توجه به تحولات فضای مجازی تغییراتی رخ داده باشد، اما در آن زمان موضوع بسیار جدی و حرفهای بود و آنها دائماً در حال تولید اثر بودند.
آقای کینو علاوه بر اینکه کاریکاتوریست درجهیک است، تصویرساز بسیار خوبی نیز هست. روال کار به این صورت است که برای یک اتفاق، یک مقاله یا موضوعی که نیاز به تصویرسازی دارد، اثر تولید میکنند؛ بهویژه کسانی که به صورت حرفهای در روزنامهها مشغول فعالیت هستند.
حیاتی: یعنی من اینگونه متوجه میشوم که احتمالاً در آنجا مخاطب مطبوعات مطالبه میکند که برایش کارتون، کاریکاتور و تصویرسازی تولید شود؛ در حالی که این مسئله در مجلات و روزنامههای ما متأسفانه بهتدریج در حال منسوخ شدن است.
شجاعی: نکته دیگری نیز درباره ارتباط با آقای باپ میتوانم عرض کنم که ایشان قطعاً تأیید میکنند. آقای باپتیستائو طرفدار یکی از تیمهای اصلی در برزیل هست. شما میدانید کدام تیم؟
کینو: تیم پالمیراس .
حیاتی: چون 90درصد شما با عرض احترام فوتبال نمیفهمید فوتبال برزیل را اصلا نمیشناسید. (خنده حضار) اتلتیکو مینیرو که ایشان طرفدارش هست یکی از تیمهای اصلی شهر ریو هست که خیلی پرطرفدار هست. پالمیراس که متعلق به سائوپائولو است و در حال حاضر پرافتخارترین تیم باشگاهی برزیل هست.
شجاعی: نکتهای که میخواستم عرض کنم این است که یک فروشگاه زنجیرهای بسیار گسترده در سراسر برزیل وجود دارد که در هر شهری میتوانید آن را ببینید. در این فروشگاهها محصولات ورزشی و مرتبط با فوتبال عرضه میشود و در کنار آن، آثار آقای باپتیستائو که غالباً در قالب کاریکاتور چهره شخصیتهای اصلی تیم ملی یا پالمیراس است نیز ارائه و فروخته میشود. این نشان میدهد که کاریکاتور چه اندازه اهمیت دارد و تا چه حد در زندگی مردم نقش ایفا میکند.
حیاتی: در واقع چون مخاطب این آثار را میخواهد، بازار آن نیز شکل گرفته و چرخه کامل میشود.
شجاعی: حالا فکر میکنم خودشان هم یک توضیحی بدهند چرخه کامل میشود.
کینو: در برزیل یک تولید فکری و هنری وجود دارد؛ طرحی که اجرا میکنند به نوعی قبلا اجرا شده است. برخی از هنرمندان در طول زندگیشان این کارها را برای روزنامهها انجام میدهند. توی اینترنت هم زیاد هست. حتی برخی روزنامهنگاران مشهور وارد این عرصه میشوند و آثار هنری خود را مثلاً با لباس ورزشی یا محصولات دیگر ادغام میکنند و از این طریق عرضه میکنند. مردم نیز استقبال گستردهای نشان میدهند. کافی است یک کاریکاتوریست از یک برند حمایت کند یا اثری ارائه دهد؛ هنر وارد زندگی مردم شده و خود را نشان داده است.
در قالب کاریکاتور، بسیاری از برندها به مردم معرفی میشوند و بازارشان رونق میگیرد. این مسئله در برزیل بسیار عمومی است و همهجا دیده میشود. این رواج گسترده به واسطه حمایت مردم شکل گرفته است.
حیاتی: این موضوع برای من بسیار جالب بود؛ با اینکه تصور میکردم برزیل را بهخوبی میشناسم، البته از منظر فوتبال، این موضوع واقعاً برایم تازگی داشت.
شجاعی: آقای زیرالدو که به هرجهت استاد مسلم و بسیار معروف کاریکاتور هستند یکی از تصویرسازان بزرگ جهان معاصر هستند. آثارش در ۲۸ کشور دنیا منتشر شده و به زبانهای مختلف ترجمه شده است. شخصیتی خلق کرده که کودکی با قابلمه فلزی بر سر است؛ نام آن شخصیت اکنون در خاطرم نیست، اما در آمریکای لاتین بسیار شناختهشده است. این نیز یکی از اتفاقاتی است که شاید در کشور ما یا برخی کشورها کمتر شاهد آن باشیم؛ در آمریکای لاتین و بهویژه در برزیل این مسئله نهادینه شده و بهشدت رواج دارد.
حیاتی: من یک سؤال دیگر هم مطرح میکنم. ما متوجه شدیم که خود آقای کینو روحیهای ضد امپریالیستی دارد و این موضوع در آثار و سخنانش دیده میشود. بسیاری از استادانی که نامشان برده شد نیز همین روحیه را دارند. آیا در برزیل جریانی مخالف این رویکرد در میان کاریکاتوریستها وجود دارد؟ جریانی که به نوعی غربگرا یا حامی افکار امپریالیستی باشد؟
کینو: پاسخ این است که در برزیل هنرمندانی وجود دارند که ضد امپریالیسم هستند. همانطور که دیدید در ونزوئلا، مادرو، رئیسجمهور این کشور را دزدیدند. این یک ضعف برای آمریکای لاتین است. اینکه دولتی را که مردم میخواهند، بیایند و براندازند و ببرند، این موضوع آبروریزی برای مردم آمریکای لاتین است. ما نمیخواهیم در آمریکای لاتین چنین چیزی باشد. چه کنیم در حال حاضر؟! به جنگ بریم؟اکنون آمریکا به آمریکای جنوبی چشم طمع دارد؛ یک روز کلمبیا را میخواهد. یک روز برزیل را میخواهد. رئیسجمهور ما از کلماتی استفاده میکند که ضد ترامپ و ضد امپریالیسم است. مشکلات فراوان است. جریانات چپ در این کشورها حضور دارند و برخی گرایشهای غربگرا نیز وجود دارد، اما بسیاری از هنرمندان و کاریکاتوریستها مسائل را درک میکنند. تصور کنید سنگی که یک سوی آن خوب و سوی دیگرش بد است. دونالدترامپ فیلم بازی میکند. نقش اجرا میکند، آدم دیوانهای است که با زور، عربدهکشی و تهدید، دست به غارت میزند. کاریکاتوریستهای برزیلی در برابر امپریالیسم ایستادهاند.
حیاتی: من میخواستم به همین موضوع برسم. بنابراین، دستکم در این حوزه جریان قدرتمندی در مخالفت با رویکرد ضد امپریالیستی دیده نمیشود.
کینو: طرفداران رئیس جمهور قبلی، بولسونارو، هستند. اما به نظرم کسی که از مظلوم دفاع نکند، اساساً هنرمند نیست و نمیتوان او را هنرمند نامید. هنرمند طرفدار اینگونه آدمها نمیشود.
شجاعی: این اتفاقی که هرساله در پیراسیکاوا میافتد اتفاق بسیار ویژهای است. بهگونهای که علاوه بر برگزاری فستیوالها، تمام کاریکاتوریستهای برزیلی، حتی اگر مقیم برزیل نباشند، خود را به آن میرسانند. پیراسیکاوا شهری در برزیل هست. از هر جایی که باشند، تا حد امکان خود را میرسانند و به معنای واقعی کلمه در کنار یکدیگر قرار دارند. بهشدت بر یکدیگر تأثیر میگذارند و این فضا بسیار دوستانه است؛ گویی یک خانوادهاند و این واقعاً فوقالعاده است. نگاه ضدآمریکایی و ضدصهیونیستی آنان برای من بسیار عجیب بود؛ اینکه در معرض چنین فضایی قرار گرفتم، آن هم دوبار.
حیاتی: من کارهایشان را که میدیدم؛ کاری برای ناجی العلی و حنظله انجام داده بودند. اگر تمایل دارند، درباره آن توضیح بدهند؛ در صفحه اینستاگرامشان موجود است.
شجاعی: بله، این اثر در مسابقهی ترورآنلاین با اختلاف اول شد. یعنی تمام آرا را اذان خود کرد.
حیاتی: اجازه دهید ابتدا درباره کار مربوط به ناجی العلی و حنظله که در صفحه ایشان دیدم توضیح بدهم، سپس درباره سایر آثار صحبت کنیم.
شجاعی: اثار ایشان بسیار خباثتآمیز و در عین حال هوشمندانه طراحی شده بود؛ اشارهای به صندلی قدرت و اسلحه داشت و نشان میداد با چه جریانی مواجه هستیم.
کینو: در مورد یکی از کارهایم میخواهم توضیحاتی ارائه بدهم. در مورد یکی از مهمترین کارهایم. من میخواستم نشان دهم دو سری که به هم چسبیده بودند چه کسانی هستند، نماد بدترین انسانهای روی زمین بودند. این طرح را چندین بار طراحی کرده بودم و هر بار با دقت بیشتری به آن نگاه میکردم و کاملترش میکردم. از من میپرسیدند آیا برای انجام این کار عجله داری؟ منظورشان این بود که صبر کن و کارت را بهتدریج تکمیل کن؛ اما من علاقه داشتم این کار سریع انجام شود. همهی هنرمندان کاریکاتوریست تیز هستند. سریع کار را انجام میدهند. چرا؟ وقتی کودکی از گرسنگی فرار میکند، نمیتواند صبر کند؛ وقتی بمب و گلوله میآید و خانوادهاش بر زمین افتادهاند، مجالی برای صبر نیست. پس باید چه کند؟ باید عجله کند. من نیز با همین حس اضطرار این اثر را تولید کردم؛ با تمام توان برایش وقت گذاشتم تا پیامم منسجم باشد، اثرگذار بماند و واقعیت را نشان دهد. گاهی برای یک اثر باید زمان زیادی صرف کرد و آن را بهتدریج پرورش داد؛ زیرا در فرایند خلق اثر، باید فرصت داد تا بازخورد مخاطب نیز شکل بگیرد. اما گاهی شرایط ایجاب میکند که اثر سریع خلق شود.
حیاتی: حاضرین در جلسه چند نفر کارتون و کاریکاتور کار میکنند؟ من تصورم این بود که تعداد بیشتری از دوستان حاضر اهل کاریکاتور باشند ولی اشکالی ندارد. اگر فکر میکنید سوالی در ذهن دارید بپرسید. تا دوستان فکر میکنند باید بگویم برای من خیلی جالب بود یک کارتونیست در برزیل ناجیالعلی را اینقدر دقیق میشناسد و برایش کار انجام میدهد. کارش هم خیلی کار فوقالعادهای است. حضار سوالاتشان را بپرسند.
حضار: از زیرالدو گفتند و اینکه ایشان شاگردشان بودند. اگر میشود بیشتر راجببه ایشان توضیح بدهند. اینکه چه جایگاهی در هنر برزیل دارند. کمی بیشتر بگویند. ما خیلی مشتاق هستیم راجب ایشان بیشتر بدانیم.
کینو: بعد از اینکه من با ایشان آشنا شدم من را به حلقهی کارهایمان دعوت کرد. در واقع اولین شخصی که من را دعوت کرد تا به یک هنرمند عمومی تبدیل شدم و دیگر همه من را میشناختند ایشان بود. ایشان خیلی حق به گردن من دارد. خیلی به ایشان احترام میگذارم. مثل یک پدر برایم هستند.
شجاعی: یک کاریکاتوریست دیگری به نام ادرا آموریم (Elcio Danilo Russo Amorim) داریم. ایشان مسئول انتشارات آقای زیرالدو هست. در این سالهای آخر عمر آقای زیرالدو از تمام کاریکاتوریستهای برزیل ایشان کار جمع میکرد در ارتباط با آقای زیرالدو یا شخصیتهایی که آقای زیرالدو تهیه کرده بودند یا خود صورت ایشان، کار تولید میشد در غالب کتاب چاپ و عرضه میشد. بنابر این بین کاریکاتوریستهای برزیلی جایگاه بسیار ویژهای دارند و در بین مردم هم یک سلبریتی عجیب غریب هست! و مردم خیلی دوستش دارند.
کینو: زیرالدو کتابی دارد به اسم بچهی دیوانه! یکجورهایی دنیا را در آن قاطی نشان داده است! بچهها هم حتی آن کارش را بسیار دوست دارند. در این کتاب، مرحله به مرحله و به صورت عامیانه جلو میرود. یک هنرمند کامل برزیلی هست و جهانی هست.
شجاعی: یک کار بسیار بزرگ دیواری آقای زیرالدو دارد در یک فضای کارخانه قدیمی که تبدیل به نمایشگاه شده است که یکجوهایی شبیه کار گرنیکای پیکاسو هست. فوقالعاده هست. ابعادش خیلی بزرگ است. اگر اشتباه نکنم ابعادش 4 متر در 12 متر هست.
حیاتی: اینطور که من از این جلسه فهمیدم کارتونیست در برزیل تنها کارتونیست نیست. یعنی معمولا تصویرساز هستند. کار بزرگ انجام میدهند و جامعهای که دارند با چیزی که ما در ایران داریم متفاوت است.
حضار: ایشان تنها با دست کار میکنند یا با ابزارهای دیجیتال هم طراحی میکنند؟ آیا ایشان کار طراحی پوستر و انیمیشن هم انجام میدهند؟
کینو: داستان این کارم داستانی جالب و شنیدنی هست. متاسفانه ایشان فردی دروغگو هست که در لندن زندگی میکند. او نمیتواند همه جای خودش را ببیند. دور و اطراف خود را ببیند. فلسطین را نمیتواند ببیند. خودش را سرگرم کرده بود. دور و بر خودش را شلوغ کرده بود.
حیاتی: خب به بهترین جای حلقه رسیدم دوستان. من تصور دیگری داشتم. یا ترجمه مشکل دارد! یا باید با آقای کینو بحث کنیم. بگذارید با طرح پرسش پیش برویم. کینو در برزیل هست و با فلسطین و وقایع داخل آن بسیار فاصله دارد. چطوری اخباری که به آنها میرسد و طبیعتا دستمایهی کار میشود را صحتسنجی میکنند؟ چرا این سوال را میپرسم چون برخی از کاریکاتوریستهای برزیلی را دیدم که ضد ایران کار کردند و نظر من این بوده که اصلا نفهمیدند قصهی ایران چه هست و دارد کار میکند. سوالم الان این هست چطوری یک هنرمند در آن طرف دنیا اخبار را صحتسنجی میکند و آن را دستمایه کارش قرار میدهد؟
کینو: ابتدا خبر را دریافت میکنم، سپس صحتسنجی میکنم. میبینم این خبر را جاهای دیگر نیز گذاشتند یا خیر. ژورنالیست دروغگو هم داریم. اما تصاویر و فیلمهایی که از فلسطین میآید پنجرهای به ذهن باز میکند تا مردم بدانند چه میگذرد؛ این آتش خاموش نمیشود و ادامه دارد. بچهها دارند از گرسنگی میمیرند. بمب روی سرشان هست. دارند از ویرانهها و جنگ فرار میکنند. ما این را میدانیم.
شجاعی: با عرض معذرت من در مورد نکاتی که ایشان زیر طرح ناجیالعلی نوشتهاند اشارهای بکنم. در مورد ناجیالعلی، زیر این طرح نوشته شده است: ادای احترام من به کارتونیست و روزنامهنگار معروف فلسطینی، ناجیالعلی. ناجی بیش از چهل هزار کارتون در طول دوران حرفهای خود تولید کرد و آثارش در آگاهیبخشی درباره مسئله فلسطین و نقد تند اشغالگری اسرائیل نقش مهمی داشت. او شخصیت «حنظله» را خلق کرد؛ پسربچهای دهساله با دستهای گرهکرده پشت سر که به نماد مقاومت فلسطین تبدیل شد. سپس راجب این شخصیت توضیح داده که این شخصیت که بوده و همچنین اشاره شده بود که وی توسط مأمور مخفی موساد به شهادت رسید.
حیاتی: خب مسئله حل شد. کار ترامپ را هم یکبار دیگر ببینیم. نارسیسم را شنیدید دیگر؟ ما در ترجمه میگوییم خودشیفته. داستان نارسیس چنین است که دختری زیبا تصویر خود را در آب دید، عاشق خود شد و در فراق خویش آنقدر گریست تا جان داد؛ گفته میشود گل نرگس از او پدید آمد. این اثر آقای کینو درباره ترامپ، به زیبایی این خودشیفتگی را به تصویر کشیده بود. کاراواجو هم قبل از ایشان قصه نارسیس را به نقاشی تبدیل کرده بود.
کینو: کار من الگو گرفته از اثر آقای کاراواجو هست.
حضار: البته نارسیس چنین که شما گفتید خانم نبوده. آقا بوده.
حیاتی: من قصهاش را خانم شنیده بودم. بدتر شد! (خنده حضار)
کینو: بله مرد بوده. خانمها از این کارها نمیکنند. در فراق خودشان گریه نمیکنند. (خنده حضار)
حیاتی: خب سوال دیگر؟
حضار: خدا قوت. میخواستم ببینم اولین مواجه ایشان با قضیه فلسطین دقیقا از کجا بوده است چون من دقیقا خودم اولین تصویری که از فلسطین دارم آن عکس نوجوان فلسطینی (محمدالدوره) هست که با پدرش در گوشهای از دیوار پناه گرفتهاند. من نقاشی آن را در بچگی کشیدم و بعد از آن برایش متن نوشتم. شروعش از آنجا بود. دلم میخواهد ببینم شروع مسئله ایشان با قضیه فلسطین از کجا بوده؟
کینو: چیزی که از وحشیگری و بربریتی که در این سالها دیدیم خیلی از چیزها را آوردند و با همدیگر قاطی کردند. اما یک چیز ویژه یادم هست. این بود که اسرائیل اجازه نمیداد که مردم وارد بیتالمقدس شوند. مردم همینطور منتظر ایستاد بودند و من دیدم که یک خانم با بچهاش روی زمین افتاده بود. او به بچه خودش داشت نگاه میکرد. روی زمین نگاه میکرد. به بچهی خودش نگاه میکرد. من دیگر اصلا نمیدانستم چه باید بکنم. خیلی برایم سنگین بود. گفتم این یک وحشیگری جدید قرن مثلا بیست و یک هست؟ توی ذهنم نمیتوانستم این را تحلیل بکنم. خیلی از این دست وحشیگریها از صهیونستها دیدم و ذهنیتم نسبت به اینها تغییر کرد. یادم نیست از کجا شروع شد اما میخواهم که هرچه زودتر به پایان برسد و یک روزی تمام بشود.
حیاتی: تقریبا زمان برنامه تمام شده است. شما سوال آخر را بپرسید.
حضار: سوال من مشخصا از آقای کینو نیست. هریک از عزیزان صلاح دانستید پاسخ دهید. در صحبتهایشان گفتند در اتمسفر کاریکاتوریستهای برزیلی یا کاریکاتوریست ضدامپریالیسم نداریم یا جریان قدرتمندی نیستند. نکتهای که خیلی برای من عجیب هست این هست که اولا برزیل چپترین چپ آمریکای لاتین نیست. کلمبیا نیست. ونزوئلا نیست. نکتهام این هست که توی کشوری که چپترین چپ آمریکای لاتین نبوده چنین جریانی نیست اما در کشور خودمان، کشوری که هم پتانسیل مذهبیاش پتانسیل انقلابیاش و بسیاری از پتانسیلهای دیگر که همچنین اتمسفرهایی در دنیای هنرش نباشد اتفاقا خیلی هم هستند. قدرتمند هستند. حرف میزنند. مدیوم دارند. جشنواره دارند. دقیقا نکته من این هست که چنین جریانی چطوری هست که در فضای هنری برزیل پا نمیگیرد اما در ایران وجود دارد؟
شجاعی: من فکر میکنم این رسانهها هستند که جهت میدهند به نگاه هنرمندان ما متاسفانه. بخشی ماهوارهها هستند که شبانه روز در حال پخش برنامههایی هستند که خیلی خیلی هزینهبر هست ولی به رایگان در ایران پخش میشود. ما زیر بمباران اطلاعاتی هستیم که توسط رسانههای معاند شبانه روز در حال پخش شدن هست. این یک بخشی از قضیه هست. یک بخش هم فضای اینستاگرام و فضاهایی از این دست هست. توی اینستاگرام اگر وارد بشوید اینقدر فضای روشنفکری که گرایش به آن سمت و سو دارد قوی هست که شما با ورق زدن یک سری اطلاعات که البته میدانید که به هوش مصنوعی و اینها هم مجهز شده است که توی اکسپلور هرچه بخواهید ببینید پر میشود از آن اتفاق. بنابراین زیر بمباران اطلاعات در فضای مجازی و فضای رسانههایی که دائم از طریق ماهواره برنامه تولید میکنند هستیم. فرقی هم نمیکند فقط کاریکاتوریستها نیستند. شما نگاه کنید موسسه هنرهای تجسمی تمامی تشکلها بیانیهای دادند که بیانیهای به شدت تند هست. یعنی هم انجمن تصویرگرها، انجمن گرافیستها، خوشبختانه کاریکاتوریستها چنین انجمنی ندارند اما ناخودآگاه وقتی افراد در آن فضا قرار میگیرند، همان فضا بر ذهن و نگاهشان اثر میگذارد و در همان جهت حرکت میکنند. البته در ایران ماجرا شکل دیگری دارد؛ بهمعنای واقعی کلمه سرمایهگذاری گستردهای انجام شده است. شبکههای متعددی فعالیت میکنند؛ اگر دقت کنید، شبانهروز برنامه پخش میکنند. واقعاً ما در معرض حجم گستردهای از تولیدات رسانهای هستیم.
حیاتی: حال من نکتهای در ادامه صحبتهای استاد بگویم. شما در مقابل، احتمالاً شما پنجاه شبکه برزیلیزبان که بهصورت مستمر ضد این جریان فعالیت کنند، در اختیار ندارید. ما از نظر تهاجم فرهنگی، سیاسی و اقتصادی شرایط متفاوتی نسبت به کشوری مانند برزیل داریم. این تفاوت را میپذیرم و به نظرم قابل قبول است، اما در عین حال سؤال شما نیز جای تأمل دارد.
حضار: من میخواستم بگویم اتفاقا در برزیل باید این موضوع بدتر میبود چون آموزش هنر احتمالا در برزیل خیلی باید مدیریتتر شدهتر باشد تا ایران چرا که مثلا توی ایران دانشکدههای گفتمان غالبشان این فضاها نیست. توی برزیل احتمالا به توان صد باید اینطور باشد که روند غربگرا تربیت کنند ولی در ایران نهاد تربیت هم این مدلی تربیت نمیکند.
شجاعی: نکتهی دیگری که باید عرض کنم این هست. در حوزه کارتون و کاریکاتور نیز سرمایهگذاریهای قابل توجهی انجام شده است. به طور مثال سایتی وجود دارند تحت عنوان Cartooning for Peace که رئیس این اتفاق هم شخصیتی هست به نام ژانپلانتو. این آقای ژانپلانتوی فرانسوی جز کسانی هست که کاریکاتور ضدپیامبر کار کرده است. اینها دائماً مسابقه با جوایزی عجیب و غریب برگزار میکنند. در آنجا سه وزارتخانه هست مثل وزارتخانه فرهنگ یا جاهای مختلفی مثل یونسکو، تعدادشان خیلی زیاد هست و سرمایهگذاری زیادی میکنند. اتفاقی که در این سایت و سایتهای مشابه میافتد یکی از اهداف اصلی آنها ایرانستیزی هست. مثلا دو مسابقه تا به حال برگزار کردند قبل از قضیه خانم مهسا امینی تحت عنوان خشونت علیه زنان. 7 نفر برنده خانم داشت. 6 نفر از ایران بودند. و در ماجرای مهسا امینی نیز برخی آثار با همین عنوان ارائه شد. یعنی از قبل از سناریو طراحی شده است. غیر از آن شخصیت منحوص دیگری وجود دارد به نام رانالدوری که چندسالی هست فوت شده است ایشان حتی سازمان ملل از او حمایت میکرد و مسابقات بسیار بزرگ با جوایز زیادی برگزار میکرد. مثلا ۲۵ هزار دلار جایزه نفر اول یود. ما تمامی جوایزمان برای مسابقات را جمع بکنیم اینقدر نمیشود. به هرجهت رسانهها به شدت کار میکنند. از سوی دیگر، این بحث نیز مطرح میشود که به جز ایرانستیزی، میگویند یا مسلمانان تروریست هستند یا تروریستها مسلمانند! روی این قضیه هم جدی دارند کار میکنند.
کینو: شما حق دارید این را بپرسید. در برزیل نیز افرادی هستند که به جریانهای غربگرا علاقهمندند. گروههایی از مسیحیان صهیونیست (اونجلیکها) وجود دارند؛ یعنی مسیحیانی که از اسرائیل حمایت میکنند. یهودیها از طریق مسیحیت در اینها نفوذ پیدا کردهاند. به همین دلیل رئیسجمهور قبلی ایشان مسیحی اونجلیک تندرو بود که بسیار ضدمسلمانان بود. این جریانها در حال رشد هستند و وجودشان امری طبیعی تلقی میشود. اینها گروههای بسته و خاصی هستند. گروههایی هستند که به آنها بولسوناروی میگویند.گروههایی وابسته به طرفداران رئیسجمهور پیشین برزیل ؛ همان رئیسجمهوری که به او «ترامپ آمریکای لاتین» میگفتند. این گروهها تجمعات و تشکلهای خاص خود را دارند.
با این حال، گفته شد که از نظر تعداد و نفوذ، هرگز به اندازه طرفداران رئیسجمهور فعلی برزیل، یعنی Luiz Inácio Luiz Inácio Lula da Silva (لولا)، و جریانهای ضد امپریالیستی نیستند. در میان کاریکاتوریستهای شناختهشده برزیل، آنگونه که ایشان میشناسند، جریان غالب ضد امپریالیستی است. شاید معدودی افراد کماثر یا کمتر مطرح دیدگاه متفاوتی داشته باشند، اما چهرههای شاخص عمدتاً در این زمینه همنظرند. ما مثل انگشتان دست هستیم. با یکدیگر متفاوتیم. کم و زیاد دارد ولی همگی ضد امپریالیسم هستیم. ما میدانیم امپریالیسم فرهنگ ما را دوست ندارد. اصلا از هنر چیزی نمیفهمند.
حیاتی: در پایان، با توجه به اتمام وقت جلسه، از آقای کینو، استاد شجاعی و همه حاضران تشکر شد. اعلام گردید که در ادامه، هدایایی از سوی برگزارکنندگان تقدیم خواهد شد و سپس عکس یادگاری گرفته میشود.
از حضور همه عزیزان سپاسگزاریم. متشکرم.