مجموعه سرامیک‌های عاشورایی  افهام مشهور در جلسه پانزدهم حلقه‏ی هنر ارائه شد و سپس با حضور نگار کفیلی، پژوهش‌گر هنر، فاطمه خیر، نقاش و سارا اکبری نقاش و فعال هنرهای تجسمی مورد نقد و بررسی قرار گرفت. مشهور در ارائه خود ابتدا به کلیاتی در مورد نقوش سمبلیک و به خصوص نقش پنجه در هنرهای سنتی ادیان پرداخت و سپس نمونه آثار خود را ارائه داد.

مشهور: آثار دوره‌ی کارشناسی‌ام، نقش برجسته های معاصر است که با مفاهیم عاشورایی طراحی شده و به اجرا رسیده که انشاءالله بتوانم حق مطلب را در مورد آن‌ها ادا کنم.

اولین بحثی که در مورد این آثار وجود دارد عنوان آثار است: «نقش برجسته‌هایی با مضامین عاشورایی». در بحث مضامین عنوان «پنجه» را داریم که دست حضرت عباس (ع) تداعی کننده جریان‌ها و وقایع عاشوراست که ما آن را می‌شناسیم. اما قبل از آنکه این پنجه نمادی از عاشورا معرفی شود ما شاهد بکارگیری آن در بسیاری از زمینه‌ها حتی در ادوار پیش از تاریخ- در دوره‌های هنرهای غاری، هخامنشیان، دوره‌های مختلف تاریخ چه در سرزمین خودمان چه در خارج از آن و به ویژه در منطقه شرق شاهد آن هستیم. یکی از مسائلی که باعث کاربرد فراوان نقش پنجه در این ادوار و فرهنگ‌های مختلف بوده است بحث همراه داشتن عدد پنج است. این عدد در خیلی از فرهنگ‌ها یک عدد مقدس به شمار می‌آید و بنا به اعتقاداتی که وجود دارد تعابیر مختلفی هم پیرامون آن به کار برده‌اند.

یکی از مسائلی که عدد پنج بر آن‌ها دلالت دارد جدا کردن پنج روز آخر سال در تاریخ طبری است که به آن «پنجه پیتَک» یا «پنجه پَنت» می‌گویند و در این ایام جشن‌هایی برگزار می‌شود. مورد بعدی، وضعیت کشاورزی است که عدد پنج با آن دلالت می‌کند. چرا که پنج ماه اول سال موقعیتی بوده که می‌توانستند وضعیت کشاورزی را در آن پیش بینی کنند. نمونه‌ی دیگر، پادشاهی پنج روزه‌ی نوروزی است که حافظ هم به آن اشاره کرده است و در یکی از اشعار خود می‌گوید: « که بیش از پنج روزی نیست حکم میر نوروزی». در فرهنگ اسلامی هم شاهد کاربرد عدد پنج هستیم. مانند «پنج پیامبر اولوالعزم» و «پنج تن آل عبا» که در فرهنگ اسلامی از آن‌ها بسیار یاد شده است. علاوه بر همه مواردی که ذکر شد، نقش پنجه و دست، نمادی از راستی، پاکی، صداقت، عدالت، فضیلت و شوکت است. در ادبیات هم عباراتی داریم مثل «دست یاری به سوی کسی دراز کردن» یا «فشردن دست کسی به مهر». همه این تعابیر بیانگر این امر است که دست به عنوان یک عنصر فعال و کننده‌ی کار، حمایت کننده و یاری رسان به شمار می‌رود که در خیلی از آثار هنری شاهد به کارگیری آن هستیم.

در این قسمت نمونه‌هایی از کاربرد دست در ادیان مختلف را ارائه داده‌ام. یکی از آن‌ها دست راست بودا است که در وسط آن چرخ ... قرار دارد که نشان‌دهنده‌ی عدالت محوری دست بودا می‌باشد. علاوه بر آن در آیین هندی مشاهده می‌کنیم که معمولاً خدایان از تععد دست برخوردارند و این نشان دهنده‌ی توانا بودن آن‌هاست که می‌توانند طیف وسیعی از کارها را با قدرت خودشان انجام دهند. در فرهنگ اسلامی، می‌بینیم که قرآن هم تعبیری مثل «یدُ اللهِ فوقَ اَیدیهِم» دارد. یا عبارت «دست بیعت با رسول خدا» به اهمیت داشتن مفهوم دست اشاره می‌کند.

در این قسمت از بحث باید اشاره‌ای به کاربردهای نمادهای پیکره‌ی پنجه داشته باشم. یکی از آنها در هنر بین‌النهرین است که به عنوان ... کاربرد داشته است. در نگاره های دوره هخامنشی، دست تداعی کننده‌ی سلام است که به معنای ارادت بالا رفته است. مسیحیان قبل از آنکه از نماد صلیب استفاده کنند از پنجه‌ی دست استفاده می‌کردند و آن را به نشانه‌ی دست حضرت مریم که به درخت خرما چنگ زندند و درخت برای ایشان ثمر داد مورد استفاده قرار می‌دادند.

بعد از مباحث ذکر شده، نقش پنجه در بین مسلمانان را مطرح می‌کنم که موضوع اصلی پایان‌نامه است. البته باید این نکته را مد نظر داشته باشیم که کاربرد نقش دست در سایر فرهنگ‌ها یک تاریخ طولانی دارد اما وقتی دین اسلام وارد سرزمین ما می‌شود معانی حمایت کنندگی، یاری رسانی، عدالت و شوکت با ارزش‌های ایرانی- اسلامی تطبیق معنایی پیدا کنند. نمونه‌ی آن کاربردش به عنوان نماد دست حضرت فاطمه (س)، نماد پنج تن آل عبا و مهمتر از همه به عنوان نمادی از حضرت عباس است.

این تصویر یک درپوش سرامیکی است مربوط به قرون 18 و 19 میلادی که به عنوان طلسم به کار برده می‌شده. نمونه‌های دیگر کاربرد پنجه به عنوان یادآور واقعه عاشورا در مناسک تداعی کننده واقعه عاشورا است. از جمله در علامت‌های عزاداری، سقاخانه‌ها، کاسه‌های آبخوری، مخزن آب سقاخانه‌ها، بالای ضریح‌ها و بالای گنبد بقاع متبرکه. اما استفاده از پنجه در بالای گنبد بقاع متبرکه بیشتر تداعی کننده مفهوم پنج تن آل عبا است تا واقعه‌ی کربلا و رشادت حضرت عباس (ع).

این تصویری که می‌بینید هم نمونه دستی است که ادعیه و اوراد در آن ذکر شده و نمادی از پنج تن آل عبا است که در هنرهای ما مورد استفاده قرار گرفته است.

این دو تصویر مربوط به کاربرد پنجه یا دست روی علامت‌های عزاداری و آیین‌هایی که در ارتباط با آن شکل گرفته از جمله آیین ...  می‌باشد.

از اینجا به بعد بحث آثاری که با محوریت قرار دادن پنجه به عنوان نمادی از عاشورا طراحی شده اند آغاز می‌شود. در مورد این آثار چند نکته را باید ذکر کنم. علی رغم گریزی که به مفاهیم مستتر در پنجه و سنت‌هایی که در کاربرد آن داشته زده‌ام، اما نگاه من به آثار یک نگاه معاصر بوده است. یکی از مسائل مهمی که در آثار مشاهده می‌کنید مشبک کردن پنجه ها و تغییر ساختار فرم دست‌ها است که به نوعی سعی در معاصر کردن این آثار داشته‌ام. فضای مشبکی که در این اثر و چند اثر بعدی مشاهده می‌کنید به نوعی بیان‌‌گر توسل جستن به ائمه اطهار است. در فرهنگ ما وقتی وارد امامزاده‌ها و بقاع متبرکه می‌شویم به پنجره‌های مشبک دخیل می‌بندیم و حاجت‌هایمان را بیان می‌کنیم. ارتباط معنایی بین حاجت خواهی و دست دراز کردن به سمت ائمه و مفاهیم نهفته در پنجه، نوعی از ارتباط را ایجاد کرده که من فکر کردم می‌توانیم این دو را با هم تلفیق کنیم و آن را به عنوان نماد توسل ارائه دهیم.

این اثر در قطع ... در 22 است و با تکنیک سرامیک نقش برجسته اجرا شده. بدنه‌ی ... دارد و لعاب مورد استفاده مات و لیتیومی است. رنگی که برای اجرای این لعاب انتخاب شده اکسیدآهن می‌باشد و دلیل استفاده از آن جلای فلزی است که به اثر داده و می‌تواند آن را تا حدی به پنجه‌های برنجی مورد استفاده در علامت‌های عزاداری شبیه کند.

این اثر در سایز 40 در 40 اجرا شده. مجموعه چهار خشت است. لعاب انتخاب شده برای این اثر لعاب مات و لعاب لیتیومی است و اشاره ای به علامت‌های عزاداری و آیین ... دارد. در مراسم دسته گردانی به ویژه در مناطق کویری ایران، وقتی علامت‌های عزاداری به هم می‌رسند به نشانه‌ی احترام سر فرو می‌آورند و تعظیم می‌کنند و حالت کرنش به علامت‌ها می‌دهند. در اینجا با تکرار فرم پنجه سعی داشته ام به بیان آیین دسته گردانی بپردازم که ولوله‌ی عاشورا را به تصویر می‌کشاند.

این اثر شاید به فرم‌های موجود در نمونه‌های قدیمی نزدیک باشد. نمونه‌ی آن را در اسلایدهای تصاویر قرار داده‌ام و عملاً دخل و تصرف زیادی در این تصویر اتفاق نیفتاده و تلاش شده که همان حالت قدیمی آن حفظ شود. در قسمت وسط این تصویر عبارت «یا حسین»، «السلام علیک یا اباعبدالله»، «یا ابالفضل العباس» و «اللهم صل علی محمد و آل محمد»، به صورت عبارات ... با این اثر همراه شده است که در نمونه اصلی هم می‌توانیم همین عبارات را مشاهده کنیم.

این اثر تقریباً ابعاد 70 سانتی متر در 70 سانتی دارد. در این اثر بین خط، ضریح یا شبکه فولادی و پنجه ارتباط برقرار شده. در طراحی و اجرای این آثار سعی در ایجاد تفاوت بین آنچه که همیشه دیده‌ایم و یک فرم ساده و انتزاعی، و عملاً تبدیل آن به یک فرم معاصر برای کاربردهای معاصر داشته ام. یکی از عناصری که در این تصویر مشاهده می‌شود عنصر نوشتار است. این عنصر در سایر هنرهای مربوط به عاشورا و اشیاء مقدس مربوط به آیین‌های عاشورایی دیده می‌شود که عمدتاً هم عبارات دعایی می‌باشند که در قسمت بالایی این اثر از آن استفاده شده است. سعی شده از ترکیب عبارت «یا ابالفضل العباس» در طراحی کلی اثر و قسمت پایین و سمت چپ آن استفاده شود. نکته قابل توجه درباره عنصر نوشتار در این آثار، مبحث تکنیک است. تکنیک مورد استفاده در اجرای این آثار علاوه بر لعاب لیتیومی و لعاب پتینه‌ای، دارای لعاب پخت سوم هم هست. به علت حالت پوششی که لعاب‌های لیتیومی دارند، عملاً امکان اجرای نقش در زیر لعاب وجود ندارد، لعاب‌های نوع پخت سوم انتخاب شده‌ و این اثر در سه مرحله در کوره قرار داده شده است. مرحله اول ... یا بدنه‌ی اثر است که در 900 درجه پخته شده، مرحله دوم مرحله‌ی اع